Mevcut bir betonarme yapıya yeni bir perde, yeni bir kolon ya da ilave bir kat eklemek istediğinizde karşınıza çıkan ilk teknik soru şudur: yeni donatı eski betona nasıl bağlanacak? Cevabı filiz ekmedir. Filiz ekme, sertleşmiş betona açılan deliğe kimyasal ankraj harcı (epoksi veya vinilester esaslı) enjekte edilerek nervürlü donatının yerleştirilmesi ve betonla monolitik davranacak bir aderans bağı kurulmasıdır. Eskişehir filiz ekme işlerinde 20 yılı aşkın süredir sahadayız; Odunpazarı'ndaki merkezimizden Tepebaşı'na, Organize Sanayi Bölgesi'ne ve ilçelere aynı gün ekip çıkarıyoruz.
Filiz ekme kulağa basit gelir: delik aç, kimyasal sık, demiri sok. Sahada doğrusu ile yanlışı arasındaki fark ise yapının deprem performansıdır. Yanlış çapta açılmış bir delik, temizlenmemiş toz, yetersiz ekim derinliği ya da kürlenmeden yük verilmiş bir filiz; projede hesaplanan çekme kapasitesinin yarısını bile karşılamaz.
Filiz Ekme Nedir, Hangi İşlerde Gerekir?
Filiz, betonarmede yeni dökülecek elemanın donatısının mevcut elemana ankrajlanmasını sağlayan çubuktur. Yeni yapıda bu iş kalıp aşamasında bırakılan donatı ile çözülür. Ancak mevcut yapıda böyle bir imkân yoktur; beton çoktan sertleşmiştir. Bu noktada delik açıp kimyasalla donatı ekmek tek yoldur.
Eskişehir'de en sık şu işlerde filiz ekimi yapıyoruz:
- İlave kat ve asma kat: Mevcut kolon ve perdelere düşey donatı ekimi, yeni kat kolonlarının başlangıcı için filiz bırakma.
- Perde duvar ekleme: Güçlendirme projelerinde en yaygın kalem. Yeni betonarme perdenin mevcut kolon, kiriş ve döşemeye bağlanması için gövde boyunca sıralı filiz ekimi.
- Kolon ve kiriş mantolama: Mevcut elemanın etrafına dökülecek betonarme mantonun etriye ve boyuna donatısının ankrajı.
- Temel genişletme ve radye ilavesi: Mevcut temele yeni temel bağlanması, sömel büyütme işleri.
- Merdiven, konsol balkon, saha betonu ekleri: Yeni dökülecek elemanın mevcut yapıya bağlantısı.
- Sanayi yapılarında makine kaidesi ve platform: OSB'deki tesislerde mevcut zemin betonuna yeni kaide bağlanması.
Yapısal güçlendirme kapsamında filiz ekimi çoğu zaman tek başına gelmez. Yapısal güçlendirme ve CFRP mantolama işleriyle birlikte, aynı şantiyede birbirini tamamlayan kalemler olarak yürür.
Eskişehir'in yapı stoku bu işi iki koldan besliyor. Odunpazarı ve Tepebaşı'nın 1990 öncesi konut dokusunda kolon kesitleri küçük, etriye sıklaştırması yetersiz, perde oranı düşük; kentsel dönüşüm bir kısmını yeniliyor ama güçlendirme kararı alan bina sayısı da az değil ve perde ekleme projesi çıktığında iş doğrudan filiz ekimine dayanıyor. Sanayi tarafında ise Organize Sanayi Bölgesi ile TÜLOMSAŞ çevresindeki raylı sistem araçları tesislerinde hat değişimi, yeni tezgâh yerleşimi ve vinç ayağı ilavesi gibi işlerde mevcut zemin betonuna donatı ekimi gerekiyor. Anadolu Üniversitesi, ESOGÜ ve ETÜ kampüslerindeki laboratuvar dönüşümleri de düzenli olarak gündeme geliyor.
Filiz Çapı, Ekim Derinliği ve Delik Çapı
Filiz ekiminde üç sayı belirleyicidir: donatı çapı, ekim (ankraj) derinliği ve delik çapı. Bunları biz belirlemeyiz; statik proje belirler. Bizim işimiz projedeki değerleri sahada birebir uygulamak ve uygulanamayacak bir durum varsa (mevcut donatıya denk gelme, yetersiz eleman kalınlığı gibi) proje müellifine geri bildirmektir.
Pratikte karşılaştığımız tipik değerler şöyle:
- Ø12 filiz: delik çapı 16-18 mm, ekim derinliği yaklaşık 12-18 cm aralığında (10-15 kat çap).
- Ø14 filiz: delik çapı 18 mm, ekim derinliği yaklaşık 14-21 cm.
- Ø16 filiz: delik çapı 20-22 mm, ekim derinliği yaklaşık 16-24 cm.
- Ø20 filiz: delik çapı 24-25 mm, ekim derinliği yaklaşık 20-30 cm.
Genel kural, ekim derinliğinin donatı çapının 10 ila 15 katı olmasıdır. Sismik yük aktaran, yani deprem performansına doğrudan katkı veren filizlerde proje çoğu zaman 15 kat çap ve üzerini ister; bazı güçlendirme detaylarında 20 kat çapa kadar çıkıldığını da görüyoruz. Delik çapı ise kural olarak donatı çapı + 4 ila 6 mmdir. Delik dar olursa kimyasal donatının etrafını saramaz, geniş olursa harç kalınlığı artar ve aderans düşer.
Beton sınıfı da hesaba giriyor. Kimyasal ankraj ürünlerinin kataloglarındaki çekme kapasiteleri genelde C20/25 ve C25/30 referans alınarak verilir. Eskişehir'in eski yapı stokunda bazen C16, hatta daha düşük dayanımlı betona denk geliyoruz. Böyle durumlarda projede öngörülen ekim derinliği yetersiz kalabilir; karot numunesiyle mevcut beton dayanımının belirlenmesi ve derinliğin buna göre revize edilmesi gerekir. Bu tespit için sahada karot hizmetleri kapsamında numune alıyoruz.
Uygulama Adımları: Sahada Ne Yapıyoruz?
Filiz ekiminde işin kalitesini belirleyen en kritik aşama delik temizliğidir. Sektörde en çok atlanan adım da budur. Delik içinde kalan karot tozu, kimyasalın beton yüzeyine tutunmasını engeller ve ankrajın çekme kapasitesini ciddi oranda düşürür. Bizim uyguladığımız sıra şu:
- Donatı taraması: Delik açılacak her nokta Hilti Ferroscan ile taranır. Mevcut kolon ve kiriş donatısının, etriyenin konumu işaretlenir. Amaç, taşıyıcı donatıyı kesmeden delik açmak.
- Nokta işaretleme: Proje aks ve kotlarına göre delik yerleri işaretlenir. Donatıya denk gelen noktalar birkaç santim kaydırılır, kaydırma proje müellifinin onayıyla yapılır.
- Delik delme: Çap ve derinliğe göre elmas uçlu karot ya da darbeli matkap kullanılır. Derinlik ölçülerek kontrol edilir, gözle tahmin edilmez.
- Temizlik (3+3 kuralı): Delik en az üç kez basınçlı hava ile üflenir, en az üç kez tel fırça ile fırçalanır, sonra tekrar üflenir. Deliğin dibinden toz çıkmayana kadar devam edilir.
- Kimyasal enjeksiyon: Epoksi veya vinilester esaslı ankraj harcı, statik karıştırıcılı tabanca ile deliğin dibinden başlayarak geri çekilerek doldurulur. Hava boşluğu bırakılmaz, delik hacminin yaklaşık üçte ikisi doldurulur.
- Donatı yerleştirme: Yağdan ve pastan arındırılmış nervürlü donatı, hafif döndürerek itilir. Ağız çevresinden kimyasal taşması, deliğin tam dolduğunun göstergesidir.
- Kürlenme ve kontrol: Jel (işlenebilirlik) süresi ve tam kürlenme süresi ürün ve ortam sıcaklığına göre beklenir. Bu sürede filize yük verilmez, dokunulmaz.
Delik açma aşamasında su soğutmalı, elmas soketli ekipman kullanıyoruz. Bu sayede işlem titreşimsiz ilerliyor; mevcut betonda çatlak oluşmuyor, sıva dökülmüyor. Oturulan bir binada ya da çalışan bir tesiste bu fark çok önemli. Aynı ekipman ve yaklaşım, Eskişehir karot işlerinde de standardımız.
Epoksi esaslı ankraj kimyasalları yüksek yük kapasitesi ve sismik onaya sahip olmaları nedeniyle güçlendirme projelerinde tercih ediliyor. Vinilester esaslı ürünler daha hızlı kürleniyor ve düşük sıcaklıkta daha rahat çalışıyor. Hangisinin kullanılacağı projede yazar; yazmıyorsa yük tipine ve ortam koşuluna göre öneriyoruz. Kürlenme sürelerinde ise sıcaklık belirleyici. Kaba bir çerçeve olarak: +20 °C civarında epoksi bazlı ürünlerde jel süresi 20-30 dakika, tam kürlenme 12-24 saat aralığındadır. +5 ile +10 °C arasında bu süreler ikiye, hatta üçe katlanır; tam kürlenme 48 saati bulabilir. Eskişehir'in kış aylarında sıcaklığın sıfırın altına indiği günlerde açık şantiyede çalışırken bunu hesaba katıyoruz, gerekirse ortam ve yüzey ısıtması yapıyoruz. Doğru süre, üründen ve o günkü hava sıcaklığından okunur; sahada acele edip kürlenmemiş filize yük verilmesi en sık gördüğümüz hatadır.
Filiz ekme ile kimyasal ankraj sık sık karıştırılıyor. İkisi de aynı kimyasalı kullanır ama filiz ekmede ucu açık nervürlü donatı ekilir ve üzerine yeni beton dökülür; kimyasal ankrajda ise dişli çubuk veya özel ankraj elemanı ile çelik konstrüksiyon, makine kaidesi, korkuluk gibi bir eleman bağlanır. İki uygulamanın hesabı ve detayı farklıdır. Ayrıntı için Eskişehir kimyasal ankraj sayfamıza bakabilirsiniz.
TS 500 ve Deprem Yönetmeliği Bağlamı
Betonarme yapıların tasarım ve yapım kuralları TS 500'de, deprem etkisi altındaki tasarım ise Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nde (TBDY 2018) tanımlanır; mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi de bu çerçevede ele alınır.
Bunun sahadaki karşılığı net: filiz ekiminin çapı, derinliği, aralığı ve kimyasal tipi proje kararıdır. Uygulamacı bunları kendi kafasına göre değiştiremez. Sismik yük aktaracak ankrajlarda kullanılan kimyasalın sismik performans onayına (C1/C2 kategorisi gibi) sahip olması, projede özellikle isteniyorsa ürün belgesinin dosyaya eklenmesi gerekir. Biz uygulama öncesinde kullanacağımız ürünün teknik föyünü ve onay belgelerini paylaşıyoruz.
Kontrol tarafında çekme deneyi devreye giriyor: ekilen filizlerin belirli bir yüzdesi üzerinde hidrolik cihazla yerinde deney yapılır ve sonuç raporlanır. Bu deney, hem uygulamanın hem de mevcut betonun beklenen kapasiteyi verdiğini gösteren tek somut kanıttır. Farklı şehirlerdeki uygulama örneklerimiz ve saha notlarımız için beton filiz ekimi yazımıza göz atabilirsiniz. Bilecik tarafındaki işleriniz için de Bilecik filiz ekme ekibimiz aynı standartla çalışıyor.
Sık Yapılan Hatalar ve Kaçınma Yolları
Yirmi yılda çok sayıda yanlış uygulanmış filiz gördük. En sık karşılaştıklarımız:
- Deliğin temizlenmemesi: Kapasite kaybının bir numaralı sebebi. Toz dolu delikte kimyasal betona değil toza yapışır. Fırça-hava döngüsü atlanmamalı.
- Yanlış delik çapı: Eldeki ucu kullanma alışkanlığı. Çap+4-6 mm kuralı dışına çıkılmamalı.
- Yetersiz derinlik: Delerken donatıya çarpınca duraksayıp derinliği kısa bırakmak. Doğrusu, noktayı kaydırıp tam derinliğe inmektir.
- Taşıyıcı donatının kesilmesi: Ferroscan taraması yapılmadan delinen her delik risktir; kolonun boyuna donatısını kesmek güçlendirme yaparken zayıflatmak demektir.
- Kürlenmeden yük verilmesi: Kalıp bağlama, donatı asma, beton dökme aceleyle yapılırsa filiz daha kürlenmeden zorlanır.
- Pas, yağ ve süresi geçmiş kimyasal: Kalıp yağı bulaşmış donatı aderans vermez; kartuşun son kullanma tarihi ve saklama sıcaklığı kontrol edilmeli.
Bu hataların ortak paydası acele ve denetimsizlik. Biz her uygulamada delik sayısı, çap, derinlik ve kartuş bilgisini kayıt altına alıyoruz.
Eskişehir'de Keşif, Teklif ve Çalışma Düzenimiz
İşmak Karot olarak merkezimiz Odunpazarı'nda. Eskişehir içindeki işlere aynı gün, çoğu zaman saatler içinde çıkıyoruz; Tepebaşı, Odunpazarı, Organize Sanayi Bölgesi ve çevre ilçeler günlük servis alanımızda. Ekipman parkımız Hilti ve Husqvarna ağırlıklı ve tamamı kendi envanterimizde.
Süreç şöyle işliyor: önce ücretsiz keşif. Sahayı görüyoruz, projeyi inceliyoruz, gerekiyorsa Ferroscan ile ön tarama yapıyoruz. Ardından yazılı teklif veriyoruz; teklifte filiz adedi, çapı, derinliği, kullanılacak kimyasal ve iş süresi kalem kalem yazıyor. Telefonda rakam söylemiyoruz, çünkü maliyet çapa, derinliğe, adete, beton dayanımına ve çalışma yüksekliğine göre değişiyor; net rakam keşifte çıkar. Ekibimiz sigortalı; oturulan binalarda toz ve su kontrolü yapıyor, sanayi tesislerinde üretim planınıza göre vardiya dışı çalışabiliyoruz.
Eskişehir'de filiz ekme, donatı ekimi ya da güçlendirme uygulamalarınız için 0530 030 50 26 numaralı telefondan bize ulaşabilirsiniz. Projenizi paylaşın, keşfe gelelim, yazılı teklifimizi çıkaralım. Keşif ücretsizdir.
Sık Sorulan Sorular
Eskişehir'de filiz ekme fiyatı ne kadar?
Filiz ekme fiyatı sabit bir rakam değildir. Donatı çapı (Ø12 ile Ø20 arasında maliyet ciddi değişir), ekim derinliği, toplam filiz adedi, mevcut betonun dayanımı, kullanılacak kimyasalın tipi ve çalışma yüksekliği fiyatı belirler. Yüksek adetli işlerde birim maliyet düşer. Telefonda tahmini rakam vermek yerine sahaya gelip ücretsiz keşif yapıyor, ardından kalem kalem yazılı teklif sunuyoruz. Net fiyat keşifte netleşir.
Filiz ekiminden sonra ne kadar beklemek gerekir?
Kullanılan kimyasalın kürlenme süresi kadar. +20 °C civarında epoksi esaslı ürünlerde işlenebilirlik süresi 20-30 dakika, tam kürlenme genellikle 12-24 saattir. Hava sıcaklığı +5 ile +10 °C arasına düştüğünde bu süre 48 saate kadar uzayabilir. Tam kürlenme tamamlanmadan filize yük verilmemeli, kalıp bağlanmamalı ve beton dökülmemelidir. Sahada ürünün teknik föyündeki tabloya ve o günkü ortam sıcaklığına göre hareket ediyoruz.
Filiz ekerken mevcut kolon donatısı kesilir mi?
Kesilmemesi gerekir, biz de kesilmemesi için Ferroscan donatı tarama cihazıyla çalışıyoruz. Delik açılacak her nokta önce taranıyor, mevcut boyuna donatı ve etriye konumu yüzeye işaretleniyor. Donatıya denk gelen delik noktaları birkaç santim kaydırılıyor; kaydırma proje müellifinin bilgisi ve onayıyla yapılıyor. Tarama yapılmadan körlemesine delinen deliklerde taşıyıcı donatının kesilmesi ciddi bir risktir.
Filiz ekme ile kimyasal dübel aynı şey mi?
Aynı kimyasalı kullanırlar ama farklı uygulamalardır. Filiz ekimde nervürlü inşaat demiri ekilir ve üzerine yeni betonarme eleman dökülür; amaç yeni ve eski betonun birlikte çalışmasıdır. Kimyasal dübel veya ankrajda ise dişli çubuk ya da özel ankraj elemanı ile çelik konstrüksiyon, makine kaidesi, konsol veya korkuluk gibi bir eleman mevcut betona bağlanır. Hesap yöntemleri, ankraj derinlikleri ve kenar mesafesi kuralları farklıdır.
Filiz ekimi projesiz yapılabilir mi?
Taşıyıcı sisteme yük aktaracak hiçbir filiz projesiz ekilmemelidir. Çap, ekim derinliği, filiz aralığı, kenar mesafesi ve kimyasal tipi statik proje kararıdır ve TS 500 ile Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği çerçevesinde hesaplanır. Projesi olmayan işlerde önce statik proje müellifiyle görüşmenizi öneriyoruz. Uygulama aşamasında biz projedeki değerleri sahada birebir uygular, uygulanamayan bir durum çıkarsa müellife geri bildiririz.
Ekilen filizlerin doğru çalıştığı nasıl kontrol edilir?
Yerinde çekme deneyi ile. Yapı denetim veya proje müellifi talep ettiğinde ekilen filizlerin belirli bir yüzdesine hidrolik çekme cihazıyla test uygulanır ve sonuç projede öngörülen kapasiteyle karşılaştırılarak raporlanır. Ayrıca uygulama sırasında delik çapı, derinlik, kartuş bilgisi ve delik adedi kayıt altına alınır.
